W ramach zniesienia współwłasności podział majątku wspólnego może nastąpić przez:

1) podział w naturze, czyli wydzielenie poszczególnym małżonkom, stosownie do przysługujących im udziałów, określonych składników majątku wspólnego; jeżeli wartość tych składników jest mniejsza od wartości udziału może być ona wyrównana przez stosowanie dopłat;

2) przyznanie na wyłączną własność pewnych przedmiotów w całości jednemu małżonkowi z obowiązkiem spłaty drugiego;

3) podział cywilny polegający na sprzedaży przedmiotów należących do majątku wspólnego. Uzyskana w ten sposób kwota pieniężna ulega podziałowi w stosunku do wielkości przypadających małżonkom udziałów.

Sąd powinien dążyć do takiego podziału składników majątku dorobkowego, który byłby akceptowany przez wszystkich współwłaścicieli. Zgodny wniosek ma jednak miejsce jedynie wówczas, gdy uzgodnieniem uczestników objęte są wszystkie istotne w postępowaniu o zniesienie współwłasności kwestie, czyli sposób zniesienia, wysokość dopłat i warunki ich spłaty (wyrok z 14.3.2017 r., II CSK 221/16). W razie braku porozumienia oraz braku możliwości dokonania fizycznego podziału, sąd decyduje o wyborze pomiędzy przyznaniem rzeczy jednemu ze współwłaścicieli a zarządzeniem jej sprzedaży. Tego wyboru sąd ma dokonać, zgodnie z art. 212 § 2 KC, stosownie do okoliczności, którymi mogą być m.in.: zawód, wiek, rodzaj wspólnej nieruchomości, sytuacja rodzinna i majątkowa współwłaścicieli. Należy też rozważyć, czy w razie przyznania rzeczy jednemu współwłaścicielowi z obowiązkiem spłaty, ma on realne możliwości jej uiszczenia (postanowienie SN z 9.4.2025 r., I CSK 3040/24, Legalis; postanowienie SN z 30.6.2023 r., I CSK 3322/22, Legalis). Sąd, oceniając możliwości finansowe współwłaściciela obowiązanego do spłaty, powinien ocenić różne sposoby spłaty, w tym spłatę w ratach (postanowienie SN z 4.9.2024 r., I CNP 1/24, Legalis; postanowienie SN z 6.8.2024 r., I CSK 3303/23, Legalis).

W postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd nie może wbrew woli uczestnika przyznać mu określonego składnika majątkowego i zasądzić od niego na rzecz innego uczestnika spłatę lub dopłatę (art. 46 KRO w zw. z art. 1035 KC i art. 212 § 2 KC). Przyczyny braku zgody na taki sposób wyjścia ze współwłasności, jak również względy na zasady współżycia społecznego czy interesy majątkowe lub życiowe uczestników nie mają tu znaczenia (postanowienie SN z 7.2.2022 r., II CSKP 67/22, Legalis). Jeżeli przy zniesieniu współwłasności żaden ze współwłaścicieli nie wyraża zgody na przyznanie mu określonej rzeczy, sąd zarządza podział cywilny rzeczy, czyli sprzedaż licytacyjną (postanowienie SN z 14.11.2012 r., II CSK 187/12, Legalis). 

Stanowisko Sądu Najwyższego 

Sąd Najwyższy wskazał na konieczność badania sytuacji materialnej i oceny realnej możliwości wywiązania się z obowiązku spłaty przez współwłaściciela, któremu rzecz miałaby zostać przydzielona. Co istotne, badanie to powinno dotyczyć wyłącznie współwłaściciela, a nie osób trzecich.